در حدیثی ضمن این که از نذر کردن نهی آمده، این مورد نیز بیان شده که نذر جز اینکه استخراج و نفع گرفتن از بخیل باشد چیزی دیگر نیست! اگر واقعا مطلب حدیث چنین باشد پس فایده نذر چیست؟ و آیا کسی که بوسیله نذر، گره از کارش گشوده شد و مشکلش حل شد، به او ثواب میرسد؟
الجواب باسم ملهم الصواب
نهی وارده درحدیث مطلق نیست، بلکه محمول بر چند وجه میباشد، علما و شارحین حدیث مطلب حدیث را بسیار واضح و شفاف بیان داشتهاند. چنانچه می فرمایند: مراد پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و سلم ـ از نهی کردن بخاطر امور آتیه میباشد:
1ـ نذر کردن ذاتا امر ممدوح و شایستهای است اما معلق کردنش به چیزی درست نیست، بدینصورت که بگوید: خدایا تا وقتی به من خوبی و نیکی نکردی، من کار نیک انجام نمیدهم؛
2ـ این نهی، نهی تحریمی نیست بلکه تنزیهی است و نهی از لازم گرفتن نذر میباشد؛
3ـ نذر تقدیر را تغییر نمی دهد! پس نذرتان به این گمان نباشد که قضا و قدر را تغییر میدهید و آنچه را که خداوند برایتان مقدر نکرده است به آن برسید؛
4ـ نهی بخاطر این است تا به این کار (ادای نذر) اهتمام ورزیده شود و از سهل انگاری در ایفای آن پرهیز شود. چون اگر نهی به معنای عدم انجام این عمل میبود، حکم کردن به انجام آن بی معنی بود. (البته این قول مورد تنقید علما است و جای بحث و تامّل دارد)؛
5 ـ شخص ناذر از انجام عمل به مقتضای نذرش سهل انگاری کرده و آن را بر خود سنگین میداند؛ زیرا آدمی آنچه را که باید به ناچاری و اجبار انجام دهد از آن احساس سنگینی میکند و میل به انجام آن ندارد، برعکس کسی که به اختیار خود انجام میدهد، زیرا او با نهایت سرحالی و نشاط کارش را انجام میدهد؛
6 ـ این احتمال نیز میرود که شخص نذر کننده، نذری برای انجام کار نیکی از قبیل طاعت و صدقه و… نمیکند تا وقتی که به مراد اصلیاش نرسد و این یک نوع عوض خواهی در مقابل عمل خود است و در حقیقت در نیت او خلل ایجاد میگردد؛
7 ـ اعتقاد به تاثیر نذر تا جایی که گمان به بی نیازی از تقدیر و دفع آن باشد. و همچنین نهی جهت ملامت کردن بخیل است چون بخیل هیچگاه انفاق و صدقه نمیکند مگر اینگه واجبی از قبیل نذر بر وی باشد. اگر چه اعتقاد به تاثیر نذر نداشته باشد. به هر حال شخص بخیل مورد سرزنش و ملامت است؛ زیرا برای خداوند کاری نمی کند! و اگر بکند به غرض دنیوی است؛
8 ـ عادتاً مردم جهت تحصیل منافعشان و دفع ضرر از خود طاعاتی بصورت تعلیق بر خود واجب میگردانند و این اغلب کار اشخاص بخیل است. ولی افراد سخی بدون قید و شرطی و هر چه سریعتر کاری که برای خدا باشد انجام میدهند؛
9 ـ از این عمل معلوم میگردد که فرد در انجام عملش خالص و مصمم نیست، چون اگر کارش درست نشود آن نیکی را انجام نمیدهد و این کار بخیلان است.
طبق موارد مذکور مراد از نهی واضح گشت و این موارد در واقع علت نهی هستند. و کسی که نذر بکند خالی از ثواب نیست.
الدلائل:
ـ فی عمدة القاري:
قوله: «إنه»أي: إن النذر لا يرد شيئا، قيل: النذر التزام قربة فلم يكن منهيا وأجيب: بأن القربة غير منهية لكن التزامها منهي، إذ ربما لا يقدر على الوفاء. وقيل: الصدقة ترد البلاء وهذا التزام الصدقة؟ وأجيب: بأنه لا يلزم من رد الصدقة التزامها وقال الخطابي: هذا باب غريب من العلم وهو أن ينهى) عن الشيء أن يفعل حتى إذا فعل وقع واجبا، وفي لفظ «إنما يستخرج» دليل على وجوب الوفاء. وفي «التوضيح»: النذر ابتداء جائز والمنهي عنه المعلق كأنه يقول: لا أفعل خيرا يا رب! حتى تفعل بي خيرا، فإذا دخل فيه فعليه الوفاء.([1])
ـ وفی إرشادالسّاري:
عن ابن عمر -رضي الله عنهما- (أنه قال: نهى النبي -صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ-) نهي تنزيه لا تحريم (عن النذر) أي عن عقد النذر أو التزام النذر (قال) ولأبي الوقت وقال:
(إنه لا يردّ شيئًا) أي من القدر، ولمسلم: لا تنذروا فإن النذر لا يغني من القدر شيئًا، والمعنى: لا تنذروا على أنكم تصرفون به ما قدر عليكم أو تدركون به شيئًا لم يقدره الله لكم (إنما) وللكشميهني وإنما (يستخرج به) بالنذر (من البخيل) لأنه لا يتصدق إلا بعوض يستوفيه أوّلاً، والنذر قد يوافق القدر فيخرج من البخيل ما لولاه لم يكن يريد أن يخرجه، وفي قوله يستخرج، دلالة على وجوب الوفاء به.
واستشكل كونه نهى عن النذر مع وجوب الوفاء به عند الحصول. وأجيب: بأن المنهي عنه النذر الذي يعتقد أنه يغني عن القدر بنفسه كما زعموا وكم من جماعة يعتقدون ذلك لما شاهدوا من غالب الأحوال حصول المطالب بالنذر، وأما إذا نذر واعتقد أن الله تعالى هو الضار والنافع، والنذر كالوسائل والذرائع فالوفاء به طاعة وهو غير منهي عنه. والحديث أخرجه أيضًا في الأيمان والنذور، ومسلم وأبو داود والنسائي في النذور، وابن ماجة في الكفارات.([2])
ـ و فی تکملة فتح الملهم:
قوله: ((ینهانا عن النذر)) اعلم أن النذر إن کان مطلقا من غیر شرط، کقول الناذر: لله علیّ أن أصلی رکعتین، فلا خلاف فی جوازه بغیر کراهة، و إنما النهی فی حدیث الباب متعلق بالنذر المعلق، مثل أن یقول: إن شفی الله مریضی صمت یومین… و المراد أنه لا یرد القدر فلا فائدة فی تعلیق النذر.
ثم اختلف العلماء فی معنی النهی عن النذر فی حدیث الباب، و نجد هناک أقوالا آتیة:
1ـ قال ابن الأثیر الجزری فی جامع الأصول: «النهي عن النذر، إنما هو تأكيد لأمره وتحذير التهاون به بعد إيجابه، ولو كان معناه الزجر عنه حتى لا يفعل، لكان في ذلك إبطال حكمه وإسقاط لزوم الوفاء به. إذ كان بالنهي یصیر معصية فلا يلزم الوفاء به، وإنما وجه الحديث: أنه قد أعلمهم أن ذلك أمر مما لا يجرّ لهم في العاجل نفعا ولا یصرف عنهم ضررا ولا يرد قضاء فلا تنذروا علی أنکم تدرکون بالنذر شیئا لم یقدره الله لکم… و حاصل هذا القول أن النهی عن النذر لیس للمنع منه، فلا تثبت به حرمة النذر أو کراهته، إنما هو تعظیم لأمره و تحذیر عن التهاون به…( لکن هذا القول مدخول من وجوه،) (و الوجوه فی الکتاب من یرید الإطالة فلیطالع هناک…)
2 ـ وقال المازري رحمه الله: «ويحتمل عندي أن يكون وجه الحديث: أن الناذر يأتي بالقرب مستثقلاً لها، لما صارت عليه ضربة لازب، و کل ملزوم فإنه لا ينشط للفعل نشاط مطلق الاختيار»
3 ـ ويحتمل أن يكون سببه أن الناذر لما لم ينذر القربة الا بشرط أن يفعل له ما يريد، صار كالمعاوضة التي تقدح في نية المتقرب… ويشير إلى هذا التأويل قوله: ((انه لا يأتي بخير)) وقوله: ((انه لا يقرب من بن آدم شيئا لم يكن الله قدره له))، وهذا كالنص على هذا التعليل».
4 ـ وقال القاضي عياض رحمه الله: ((و یقال إن الإخبار بذلک وقع علی سبیل الإعلام من أنه لا یغالب القدر، و لا یأتی الخیر بسببه و النهی عن اعتقاد خلاف ذلک، خشیة أن یقع ذلک فی ظن بعض الجهلة))….
و قال شیخ مشائخنا الگنگوهی، رحمه الله فی الکوکب الدری: «و جملة الأمر أن الإعتقاد بتأثیر النذر بحیث یغنی عن قدر الله شیئا منهی عنه مطلقا و للبخیل الذی لا ینفق إلا فی النذر سبب مذمة و إن لم یعتقد التأثیر، کأنه لامه علی صنیعه ذلک ، . هو أنه لا یعطی لله إلّا لغرض دنیویّ و أما ما سوی هذین فلا بأس به»…([3])
([1]) عمدة القاري شرح صحيح البخاري، ج19/ص 149ـ کتاب القدر/باب إلقاء العبد النذر إلی القدر. (الرقم: 6608) ،القاهرة: المکتبة التوفیقیة.
([2]) إرشادالسّاري/ ج11/ ص16، کتاب القدر/ باب إلقاء النذر العبد، الرقم: 6608ـ دارالفکرـ الطبعة الأولی.
([3]) تکملة فتح الملهم بشرح صحیح الإمام مسلم، ج2/93ـ 94ـ ، کتاب النذر/ باب النهی عن النذر، مکتبه دارالعلوم کراچی.
و الله اعلم بالصّواب