د عدلي طب له پلوه پس له مرګ نه کوم غړي زر او کوم غړي وروسته ورستېږي؟

د طب عدلي (Forensic Medicine) له مخې د جسد د ورستېدو (Decomposition) اړوند ده. زه به یې په ساده خو علمي ډول درته تشریح کړم:

۱. د ورستېدو وخت

• د مرګ نه وروسته، ورستوالی سمدستي نه شروع کېږي.

• عموماً د مرګ وروسته ۲۴ تر ۳۶ ساعتونو کې د ورستېدو لومړنۍ نښې ښکاره کېږي، خو دا د چاپېریال د حرارت، رطوبت، هوا، او د جسد د ځای (کور، هدیره، او یا په اوبو کې) پورې تړلې ده.

• په ګرمو ځایونو کې ورستوالی ژر پیلېږي (حتی په ۱۲–۱۸ ساعتونو کې)، خو په سړو ځایونو کې تر څو ورځو ځنډېدلی شي.

۲. د ورستېدو پیل او نښې

• ورستوالی د بدن له هغو ځایونو پیل کېږي چې ډېر باکتریا لري او رګونه یې  ډېر نازک وي.

• لومړی بدلون د نس ناحیه (پېټ/معدې سیمه) کې ښکاره کېږي، ځکه چې هلته د کولمو باکتریاوې ژر د نس نسجونه ماتوي. په دې ځای کې شین یا شنې رنګه داغونه پیدا کېږي.

• وروسته دا شینوالی ټول نس ته خپرېږي او د بدن نورو برخو ته تېرېږي.

• ورسره د ګازونو جوړېدل پیلېږي چې بدن پړسیږي.

۳. کوم غړي ډېر ژر ورستېږي؟

• معده، کولمې او ځیګر تر ټولو ژر ورستېږي، ځکه ډېر انزایمونه او باکتریاوې لري.

• دماغ هم په نسبي ډول ژر ورستېږي، ځکه نرم نسج لري او په سر کې د تودوخې ساتل زیات وي.

۴. کوم غړي تر ډېره پاتې کېږي؟

• هډوکي تر ټولو اوږده پاتې کېږي، کلونه وروسته هم د پېژندنې لپاره کارول کېږي.

• غاښونه هم ډېر کلک دي او د اوږده وخت لپاره نه ورستېږي.

• ځینې وختونه ویښتان او نوکان هم تر ډېره پاتې کېږي.

 نو د طب عدلي له پلوه:

• ورستوالی عموماً د مرګ نه وروسته په څو ورځو کې پیل کېږي.

• لومړی له نس (معده او کولمې) څخه شروع کېږي.

• نرم غړي (ځیګر، کولمې، دماغ) ژر ورستېږي.

• کلک جوړښتونه (هډوکي، غاښونه، ویښتان) ډېر وخت نه خرابېږي.

 د جسد د ورستېدو پړاوونه په ورځو او اونیو کې :

د جسد د ورستېدو پړاوونه

وخت د مرګنه وروسته	عدلي نښې (Decompositio sings)	کوم غړي زراغیزمن کیږي	کوم غړي تر ډېرهپاتې کېږي
۰ – ۲۴ساعته	د بدن يخ کېدل، د وینې د درېدلو له امله د بدن لاندې برخو کې رنګین داغونه(livor mortis)، د بدن سختوالی (rigor mortis)	لا ورستوالی نهپیل کېږي	ټول غړي سالم
۱ – ۳ورځې	د نس په ښي اړخ کې شینوالي، وروسته ټول نس ته خپرېږي. د لاړې بوی	کولمې، معده،ځیګر	هډوکي، غاښونه،نوکان
۴ – ۷ورځې	د بدن پړسوب (د ګازو د جوړېدو له امله)، پوستکي لاندې مایع، سترګې نسکوري	ځیګر، دماغ	هډوکي، غاښونه
۲ – ۳ اونۍ	پوستکی ژېړ ـ شین، ورپسې توروالی، د بدن ډېری نرم نسجونه ورستېږي، بویډېر قوي کېږي	ټول نرمنسجونه	هډوکي، غاښونه،ویښتان
۱ – ۳میاشتې	د بدن وچوالی، نسجونه له هډوکو جلا کېږي، ځینې وخت د “شګه کېدلو” (mummification) یا د “چرمن کېدلو” بڼه اخلي	نرم نسجونه لهمنځه ځي	هډوکي، غاښونه،ویښتان
کلونه	نرم نسجونه ورک شوي وي، یوازې هډوکي، غاښونه، او ځینې وخت ویښتان پاتېوي	–	هډوکي تر ټولواوږده پاتې کېږي

د عدلي طب له پلوه، هډوکي او غاښونه د پېژندنې لپاره تر ټولو مهم پاتې کېږي، ځکه کلونه وروسته هم د DNA او پېژندنې لپاره کارېدلی شي.

ایا دا هم واقعیت ده څه حجاب عاجز او رحم تر ډیر وخته نه ورستیږي ؟

هو  دا خبره تر ډېره د عدلي طب په کتابونو او څېړنو کې هم یاده شوې ده.

کله چې جسد ورستېږي، ځینې نسجونه د خپل جوړښت او ترکیب له امله ډېر ورو ورستېږي. له دې ډلې:

۱. حجاب حاجز (Diaphragm) :

• د تنفس لوی عضله ده چې د سينې او نس تر منځ ده.

• د بدن په منځ کې موقعیت لري، نو د چاپېریال له مستقیمو اغېزو (لکه هوا، مچ، لمر) لږ خوندي پاتې کېږي.

• د نورو نرم نسجونو په پرتله یو څه ورو ورستېږي، خو په پای کې حتمي ورستېږي.

۲. رحم (Uterus) :

• د ښځو په بدن کې یو له هغو غړو څخه دی چې ډېر کلک عضلي دیوالونه لري.

• د خپلې جوړښتې سختۍ او د وینې لږ جریان له امله، د نورو غړو په پرتله ورو ورستېږي.

• په ځانګړي ډول، رحم که خالي وي (حامله نه وي)، ډېر کلونه وروسته هم په جسد کې پاتې کېدای شي.

• له همدې امله عدلي طب کې ویل کېږي: “Uterus resists putrefaction”، یعنې رحم د ورستېدو پر وړاندې مقاومت لري.

۳. د عدلي طب عملي تجربه :

• کله کله عدلي ډاکټران د کلونو وروسته د ښځې په هډوکي کې رحم د نسج یوې برخې په بڼه مومي.

• حجاب حاجز هم ځینې وختونه د نورو غړو په پرتله تر ډېره پاتې وي.

هو، واقعیت لري چې رحم او حجاب حاجز د نورو نرم غړو په پرتله ورو ورستېږي، او د عدلي طب له نظره دا د جسد د پېژندنې او څېړنې لپاره ځانګړی اهمیت لري.

راځه چې د عدلي طب له مخې د ژر ورستېدونکو او ورو ورستېدونکو غړو یو بشپړ لړلیک درته په ساده بڼه وړاندې کړم:

هغه غړي چې ژر ورستېږي :

دا ټول نرم، د وینې غني او د باکتریاوو سره نږدې غړي دي:

1. معده او کولمې – ځکه ډېر باکتریاوې او انزایمونه لري.

2. ځیګر (Liver) – د وینې ډېره زیرمه لري.

3. د معده لواز یعنې پانقراس (Pancreas) – ډېر انزایمونه لري، ژر تجزیه کېږي.

4. دماغ (Brain) – نرم جوړښت لري او ژر ورستېږي.

5. سږې (Lungs) – د وینې او هوا له امله ژر اغېزمنېږي.

هغه غړي چې ورو ورستېږي :

دا غړي کلک عضلي جوړښت یا کلک نسجونه لري او د چاپېریال پر وړاندې مقاومت کوي:

1. رحم (Uterus) – ډېر کلک دی، کلونه وروسته هم پاتې کېدای شي.

2. حجاب حاجز (Diaphragm) – د بدن منځ کې دی او ورو ورستېږي.

3. زړه (Heart) – د نسج کلک جوړښت لري.

4. پښتورګي (Kidneys) – د نورو نرم نسجونو په پرتله ورو ورستېږي.

5. هډوکي (Bones) – تر ټولو اوږده پاتې کېږي.

6. غاښونه (Teeth) – تر ټولو سخت جوړښت لري، سلګونه کاله پاتې کېدای شي.

7. ویښتان او نوکان – ډېر ورو ورستېږي، ځینې وخت د کلونو لپاره پاتې کېږي.

په عدلي طب کې ویل کېږي:

• نرم غړي = ژر ورستېږي

• کلک غړي = ورو ورستېږي