شخصی صاحب عمده فروشی بزرگی در شهر است. زید سه سال قبل به مبلغ پنجاه میلیون تومان از او جنس خریداری کرده است. بعد از اینکه دیون خودش را پرداخت نمی کند، صاحب مغازه جهت محکم کاری از او چیزی را به عنوان رهن و گرو مطالبه می کند. زید ماشین نیسان خود را نزد صاحب مغازه بعنوان رهن می گذارد و به او می گوید که شما حق استفاده از آن را ندارید تا اینکه من دَین خود را پرداخت کنم. در مدت مذکور، ماشین از دست صاحب مغازه هلاک می شود. قیمت ماشین سه سال قبل، چهل و پنج میلیون تومان بود ولی امروز قیمت گذاران آن را پنجاه میلیون قیمت کرده اند. اکنون زید مدعی است که وام های من در مقابل قیمت ماشین ادا شده اند. آیا درصورت مسؤله، قیمت روز تحویل رهن (ماشین) اعتبار دارد یا قیمت روز ادای دیون؟
الجواب باسم ملهم الصواب
در صورت مسؤله، قیمت روز تحویل گرفتن ماشین معتبر است. یعنی همان قیمت سه سال قبل، نه قیمت روز ادای دیون. لذا ماشین زید در مقابل چهل و پنج میلیون هلاک شده و پنج میلیون باقی مانده را باید به صاحب مغازه بپردازد.
الدلائل:
ـ فی الدر المختار:
(والمعتبر قيمته يوم القبض) لا يوم الهلاك كما توهمه في الأشباه لمخالفته للمنقول كما حرره المصنف.([1])
– وفی الرد:
(قوله والمعتبر قيمته يوم القبض) قال في الخلاصة وحكم الرهن أنه لو هلك في يد المرتهن أو العدل ينظر إلى قيمته يوم القبض وإلى الدين، فإن كانت قيمته مثل الدين سقط الدين بهلاكه إلخ.([2])
– وفی البدائع:
فتعتبر قيمته يوم القبض، والقبض لم يتغير بتغير القيمة فلا تتغير القسمة، بخلاف زيادة الرهن وهي نماؤه أن القسمة تتغير بتغير قيمتها؛ لأنها مرهونة تبعا لا أصلا، والمرهون تبعا لا يأخذ حصة من الضمان إلا بالفكاك، فتعتبر قيمتها يوم الفكاك فكانت القسمة قبله محتملة للتغير.([3])
([1]) الدرالمختار/ج10/ص84/کتاب الرهن/ط: دارالمعرفة.
([2]) رد المحتار/ج10/ص84/کتاب الرهن/ط: دارالمعرفة.
([3]) بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع/ج5/ص229 /کتاب الرهن/فصل فی شرائط کونه مضمونا/مکتبه رشیدیه.
و الله اعلم بالصّواب