أ) برخی برای خرید کتاب به کتاب خانه مراجعه میکنند که صاحب مغازه از بابت سابقه دیرینه مشتری مقدار چندین میلیون را به وی قرض میدهد، چون ماه رمضان میرسد صاحب مغازه با مشتری مقروض خود تماس گرفته و میگوید آن چند میلیونی که با شما قرض دارم بعنوان زکات حساب کردم، اکنون بفرمایید در صورت فوق زکات کتاب فروش ادا شده است یا خیر؟ ب) فقیری در منزل ثروتمندی کرایه چندین ماه را پرداخت نکرده است، حال فرد سرمایه دار میتواند آن را از زکات خود کم نماید یا خیر؟
الجواب باسم ملهم الصواب
تملیک شرط صحت زکات است. یعنی زمانی زکات ادا میشود که پول یا کالا در اختیار فرد فقیر قرار گیرد، بنابراین در مسئلههای فوق شرط صحت زکات که تملیک باشد یافته نشده است، از این رو زکات کتاب فروش و صاحب منزل پرداخت نشده و بصورت صدقه قرار میگیرند. حیله جواز بدین صورت است که ابتدا مبلغ را به فقیر بدهد، سپس آن را از او بگیرد. به این ترتیب هم زکات شخص ادا شده، و هم بدهی فقیر پرداخت شده است.
ـ فی الدرالمختار:
(هي) لغة الطهارة والنماء، وشرعا (تمليك) خرج الإباحة، فلو أطعم يتيما ناويا الزكاة لا يجزيه إلا إذا دفع إليه المطعوم كما لو كساه بشرط أن يعقل القبض إلا إذا حكم عليه بنفقتهم (جزء مال) خرج المنفعة، فلو أسكن فقيرا داره سنة ناويا لا يجزيه…([1])
وأیضا فی الدر: واعلم أن أداء الدين عن الدين والعين عن العين، وعن الدين يجوز وأداء الدين عن العين، وعن دين سيقبض لا يجوز. وحيلة الجواز أن يعطي مديونه الفقير زكاته ثم يأخذها عن دينه.([2])
– وفی درر الحکام:
(لا إلى بناء مسجد) أي لا يجوز أن يبني بالزكاة مسجدا؛ لأن التمليك شرط فيها ولم يوجد وكذا بناء القناطير
وإصلاح الطرقات وكري الأنهار والحج والجهاد وكل ما لا تمليك فيه (وكفن ميت وقضاء دينه) ولو قضى دين حي والمديون فقير، فإن قضى بغير أمره كان متبرعا ولا يجزئ من زكاة ماله.([3])
([1]) الدرالمختار/ ج3/ص 203/کتاب الزکاة/باب زکاة الفطر/ط: دارالمعرفة.
([2]) الدرالمختار/ ج3/ص 225/کتاب الزکاة/باب زکاة الفطر/ط: دارالمعرفة.
([3]) درر الحکام شرح غررالأحکام/ج1/ص 507/کتاب الزکاة/بناءالمساجد من مال الزکاة/اولوالالباب/الطبعة الأولی.
و الله اعلم بالصّواب